کدام نویسنده بیشترین کتاب را فروخته است؟

پرسش درباره این‌که کدام نویسنده در تاریخ بشر بیشترین کتاب را فروخته است، در نگاه نخست ساده به نظر می‌رسد، اما در واقع با یکی از پیچیده‌ترین مسائل آمار نشر جهانی روبه‌رو هستیم. صنعت کتاب قدمتی چندصدساله دارد و در طول این زمان، شیوه‌های چاپ، توزیع، ترجمه، ثبت فروش و حتی تعریف «کتاب» دستخوش تغییرات اساسی شده است. افزون بر این، بسیاری از نویسندگان بزرگ تاریخ، در دوره‌ای می‌زیستند که نظام مدرن ثبت فروش وجود نداشت و آمارها بر پایه برآوردهای تاریخی و پژوهش‌های تطبیقی محاسبه می‌شوند.

با این حال، پژوهش‌های گسترده‌ای که در مراکز دانشگاهی و مؤسسات معتبر نشر در اروپا و آمریکای شمالی انجام شده‌اند، امکان ارائه تصویری نسبتاً دقیق از پرفروش‌ترین نویسندگان تاریخ را فراهم کرده‌اند. نتیجه این پژوهش‌ها نشان می‌دهد که یک نام، با اختلاف قابل توجه، در صدر این فهرست قرار دارد؛ نامی که نه‌تنها تاریخ ادبیات، بلکه فرهنگ جهانی را شکل داده است.

معیارهای سنجش فروش کتاب در مقیاس تاریخی

برای پاسخ دقیق به این پرسش، ابتدا باید روشن شود که «بیشترین فروش» بر چه اساسی سنجیده می‌شود. در پژوهش‌های بین‌المللی، چند معیار اصلی مورد توجه قرار می‌گیرد. نخست، تعداد نسخه‌های چاپ‌شده و توزیع‌شده در طول تاریخ است. این عدد شامل چاپ‌های رسمی، بازچاپ‌ها، ترجمه‌ها و نسخه‌های آموزشی می‌شود. دوم، گستره زمانی فروش است؛ یعنی این‌که آثار یک نویسنده در چه بازه‌ای و با چه تداومی منتشر شده‌اند. سوم، میزان ترجمه به زبان‌های مختلف و حضور در نظام‌های آموزشی جهان است.

در مورد نویسندگان کلاسیک، مانند نویسندگان سده‌های شانزدهم تا نوزدهم، آمار فروش مستقیم وجود ندارد. بنابراین پژوهشگران با بررسی شمار نسخه‌های باقی‌مانده، اسناد چاپخانه‌ها، فهرست‌های کتابخانه‌های تاریخی، و داده‌های آموزش رسمی در کشورهای مختلف، به برآوردهای قابل اتکا دست یافته‌اند. این روش‌ها امروز در تاریخ‌نگاری ادبی به‌عنوان شیوه‌ای پذیرفته‌شده شناخته می‌شوند.

تمایز میان نویسندگان دینی، سیاسی و ادبی

در بسیاری از فهرست‌ها، کتاب‌های دینی مانند کتاب مقدس یا قرآن از دایره بررسی کنار گذاشته می‌شوند، زیرا نویسنده مشخص به معنای ادبی ندارند یا حاصل یک سنت جمعی هستند. همچنین، برخی متون سیاسی یا ایدئولوژیک که توسط دولت‌ها به‌طور گسترده توزیع شده‌اند، معمولاً در رده‌بندی ادبیات داستانی یا نمایشی قرار نمی‌گیرند.

بنابراین، وقتی از «پرفروش‌ترین نویسنده» سخن می‌گوییم، منظور نویسنده‌ای است که آثار ادبی یا نمایشی او به‌صورت مستقل منتشر شده و در بازار کتاب جهانی گردش داشته‌اند. این نکته در پژوهش‌های دانشگاهی به‌وضوح مورد تأکید قرار گرفته است.

پرفروش‌ترین نویسندگان تاریخ

• ویلیام شکسپیر – حدود ۲ تا ۴ میلیارد نسخه

• آگاتا کریستی – حدود ۲ میلیارد نسخه

• باربارا کارتلند – حدود ۱ میلیارد نسخه

• دانیل استیل – بیش از ۸۰۰ میلیون نسخه

• هارولد رابینز – حدود ۷۵۰ میلیون نسخه

ویلیام شکسپیر؛ جایگاه بی‌رقیب در تاریخ نشر

بر اساس تقریباً تمام پژوهش‌های معتبر خارجی، ویلیام شکسپیر پرفروش‌ترین نویسنده تاریخ بشر به شمار می‌رود. برآوردهای محافظه‌کارانه نشان می‌دهد که آثار او تاکنون بیش از چهار میلیارد نسخه در سراسر جهان به فروش رفته یا توزیع شده‌اند. این عدد، شکسپیر را با فاصله‌ای چشمگیر بالاتر از هر نویسنده دیگری قرار می‌دهد.

شکسپیر در سده شانزدهم میلادی در انگلستان می‌زیست و نمایش‌نامه‌ها و اشعاری نوشت که به‌سرعت فراتر از مرزهای زبانی و فرهنگی گسترش یافتند. آثار او نه‌تنها بارها و بارها چاپ شده‌اند، بلکه به‌طور مستمر در نظام‌های آموزشی کشورهای مختلف تدریس می‌شوند. همین حضور دائمی در آموزش رسمی، یکی از عوامل اصلی تداوم فروش آثار او در طول چهار قرن گذشته است.

دلایل حجم بی‌سابقه فروش آثار شکسپیر

یکی از مهم‌ترین دلایل فروش عظیم آثار شکسپیر، جهانی بودن موضوعات نوشته‌های اوست. عشق، قدرت، حسادت، خیانت، اخلاق، مرگ و هویت انسانی، مفاهیمی هستند که در تمام فرهنگ‌ها معنا دارند. پژوهشگران ادبی معتقدند که شکسپیر توانسته است این مفاهیم را به شکلی بیان کند که محدود به زمان و مکان خاصی نباشند.

دلیل دیگر، تعداد بالای ترجمه‌هاست. آثار شکسپیر به بیش از صد زبان زنده دنیا ترجمه شده‌اند. در بسیاری از کشورها، نسخه‌های بومی‌سازی‌شده نمایش‌نامه‌های او در قالب کتاب‌های درسی، نسخه‌های ساده‌سازی‌شده برای نوجوانان و حتی بازنویسی‌های معاصر منتشر شده‌اند. هر یک از این نسخه‌ها در آمار کلی فروش محاسبه می‌شود.

شکسپیر و صنعت آموزش جهانی

در کشورهای انگلیسی‌زبان، آثار شکسپیر بخش ثابتی از برنامه درسی مدارس و دانشگاه‌ها هستند. در بسیاری از کشورهای غیرانگلیسی‌زبان نیز، دست‌کم یکی از نمایش‌نامه‌های او در برنامه درسی ادبیات جهان گنجانده شده است. این بدان معناست که هر سال میلیون‌ها نسخه از آثار او به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم فروخته می‌شود.

پژوهش‌های آموزشی در اروپا و آمریکای شمالی نشان می‌دهد که هیچ نویسنده‌ای به‌اندازه شکسپیر در کتاب‌های درسی حضور ندارد. این حضور پایدار، باعث شده است که فروش آثار او حتی در عصر دیجیتال نیز کاهش چشمگیری نداشته باشد.

مقایسه با آگاتا کریستی؛ پرفروش‌ترین رمان‌نویس مدرن

در بسیاری از منابع، نام آگاتا کریستی به‌عنوان رقیب اصلی شکسپیر مطرح می‌شود. آثار این نویسنده انگلیسی، به‌ویژه رمان‌های جنایی او، بر اساس برآوردهای معتبر، بیش از دو میلیارد نسخه فروش داشته‌اند. کریستی بدون تردید پرفروش‌ترین رمان‌نویس تاریخ است، اما فاصله آماری او با شکسپیر همچنان بسیار زیاد است.

تفاوت اصلی میان این دو در بازه زمانی فعالیت و نوع آثار است. کریستی در قرن بیستم می‌زیست و آثارش در نظام مدرن نشر منتشر شده‌اند، بنابراین آمار فروش او دقیق‌تر ثبت شده است. با این حال، حتی با وجود ثبت دقیق، مجموع فروش آثار او به سطح برآوردشده برای شکسپیر نمی‌رسد.

چرا شکسپیر همچنان بالاتر از نویسندگان مدرن است؟

یکی از پرسش‌های رایج این است که چگونه نویسنده‌ای که چهارصد سال پیش می‌زیسته، می‌تواند فروش بیشتری از نویسندگان عصر چاپ صنعتی و دیجیتال داشته باشد. پاسخ این پرسش در مفهوم «انباشت تاریخی فروش» نهفته است. آثار شکسپیر در طول چند قرن به‌طور مداوم چاپ شده‌اند، در حالی که نویسندگان مدرن معمولاً حداکثر چند دهه در اوج فروش باقی می‌مانند.

همچنین، بسیاری از آثار شکسپیر به‌دلیل گذشت زمان، وارد مالکیت عمومی شده‌اند. این موضوع باعث شده است که ناشران بی‌شماری در سراسر جهان بدون پرداخت حق تألیف، نسخه‌های مختلفی از آثار او منتشر کنند. نتیجه این فرایند، افزایش چشمگیر تعداد نسخه‌های منتشرشده و در نهایت، افزایش مجموع فروش است.

مسئله نسخه‌های نمایشی و چاپی

برخی منتقدان مطرح می‌کنند که نمایش‌نامه‌های شکسپیر در اصل برای اجرا نوشته شده‌اند و نه برای خواندن. با این حال، پژوهش‌های تاریخ نشر نشان می‌دهد که از همان سده هفدهم، نسخه‌های چاپی نمایش‌نامه‌های او به‌طور گسترده فروخته می‌شده‌اند. این روند در سده‌های بعدی شدت گرفته و امروزه نسخه‌های چاپی آثار او، بخش عمده‌ای از بازار کتاب‌های کلاسیک را تشکیل می‌دهند.

در آمارهای بین‌المللی، فقط نسخه‌های چاپی و دیجیتال کتاب‌ها محاسبه می‌شوند و اجراهای نمایشی در شمار فروش کتاب لحاظ نمی‌گردند. بنابراین رقم چندمیلیاردی فروش شکسپیر، تنها مربوط به کتاب است و نه اجرا.

دیگر نویسندگان مطرح در رده‌های بعدی

پس از شکسپیر و آگاتا کریستی، نویسندگانی مانند ژول ورن، میگل د سروانتس، چارلز دیکنز و جی. کی. رولینگ قرار می‌گیرند. هر یک از این نویسندگان فروش بسیار بالایی داشته‌اند، اما هیچ‌کدام به آستانه چندمیلیاردی شکسپیر نزدیک نشده‌اند. حتی در مورد نویسندگان معاصر که فروش صدها میلیون نسخه‌ای داشته‌اند، فاصله آماری همچنان چشمگیر است.

بر پایه پژوهش‌های معتبر خارجی و بررسی‌های علمی تاریخ نشر، می‌توان با اطمینان گفت که ویلیام شکسپیر پرفروش‌ترین نویسنده تاریخ بشر است. آثار او با برآوردی بیش از چهار میلیارد نسخه فروش، جایگاهی بی‌رقیب در صنعت کتاب جهانی دارند. این جایگاه نه حاصل یک دوره کوتاه موفقیت، بلکه نتیجه چهار قرن حضور مداوم در فرهنگ، آموزش و نشر جهانی است.

در حالی که نویسندگانی مانند آگاتا کریستی یا دیگر پرفروش‌های مدرن نقش مهمی در تاریخ ادبیات داشته‌اند، هیچ‌یک از نظر حجم کلی فروش و گستره تاریخی تأثیرگذاری، به شکسپیر نمی‌رسند. بنابراین، پاسخ علمی و مستند به پرسش «کدام نویسنده بیشترین کتاب را فروخته است؟» همچنان یک نام واحد را نشان می‌دهد: ویلیام شکسپیر.

اگر به کتاب‌های ایرانی علاقه‌مندید به این بخش سری بزنید: کتاب سراب بی‌پایان